Kinderboerderij vroeger, nu en straks
De oorsprong van kinderboerderijen, jeugdboerderijen, gezinsboerderijen en stadsboerderijen in Vlaanderen is vergelijkbaar met die van gelijkaardige initiatieven elders in Europa. Zo’n 200 jaar geleden trok een groot deel van de steeds groeiende plattelandsbevolging naar de steden. Onze voorouders trokken niet naar de stad omdat het stadsleven hen zo aansprak maar omdat ze werk zochten, in de industrie. Tweehonderd jaar geleden leefde slechts 10% van de totale bevolking in de steden; nu is dat ruim 90%. Deze ontwikkeling vond in heel West Europa plaats en had ook overal dezelfde gevolgen voor de relatie tussen mens, dier en omgeving. Door de economische vooruitgang en de toenemende bevolkingsgroei in de steden was er in de stad immers geen ruimte meer om groenten te verbouwen of boerderijdieren te houden. Voedsel werd naar de stad gebracht en daar op speciale markten verkocht. De stadsmens groeide steeds verder weg van de herkomst van melk, vlees, wol of brood.
Ook in de almaar veranderende, technologische wereld van vandaag wordt deze kloof steeds groter. Deze ontwikkeling mag vooral niet onderschat worden.
Tegenwoordig kun je niet zomaar een boerderij binnenlopen, dit vanwege strenge regelgeving en wetgeving om ziektes te voorkomen. Zelfs al kan het wel, je zou er geen verschillende diersoorten meer aantreffen. Veeteelt is een grootschalige monocultuur geworden.
Geïmporteerde zomergroenten en overig seizoensgebonden voedsel zijn nu het gehele jaar door verkrijgbaar. Niemand hoeft nog voedsel te conserveren voor de winter en diepvriesmaaltijden vinden overal gretig aftrek.
Voor veel stadsmensen is natuurbeleving zoiets geworden als het houden van huisdieren en het verzorgen van kamerplanten. (er zijn natuurlijk anderen ook) Ze klampen zich vaak vast aan huisdieren omdat het hen goed doet, en onderzoek heeft aangetoond dat zij er inderdaad baat bij vinden. Veel mensen gaan met die gezelschapsdieren om alsof het mensen waren.
Een voorbeeld van die vervreemding bij jonge boeren in Europa bracht aan het licht dat kinderen o.a. denken dat katoen van schapen afkomstig is en dat er in ons land sinaasappels verbouwd kunnen worden.
Ouders en pedagogen hebben zich al heel lang grote zorgen gemaakt over de omgeving waarin kinderen opgroeien. De steeds verder oprukkende verstedelijking biedt nauwelijks veilige en stimulerende speelruimte. Om niet te spreken van enig contact met de natuur. In de zeventiger jaren werd de behofte om een beetje natuur naar de stad te halen steeds groter en zo ontstond de “stadsboerderij” of “kinderboerderij”.
Wat verstaan we onder het begrip kinderboerderij ?
Een kinderboerderij is een plek waar aan kleinschalige landbouw en veeteelt gedaan wordt. Je kunt er kennismaken met natuurlijke kringlopen. Op een kinderboerderij zie je ook dat dieren geen verklede mensen zijn maar unieke wezens met unieke behoeften. Deze omschrijving is heel algemeen en zeker niet overal en altijd toepasbaar. Er zijn ook mensen die er heel anders over denken. Omdat de naam kinderboerderij niet meer uit te roeien lijkt, zien veel mensen de jeugd en gezinsboerderij uitsluiten als een voorziening voor kinderen, dus niet voor volwassenen.
Veel boeren zijn terecht van mening dat kinderboerderijen geen goed beeld geven van de echte landbouw en stellen dat een bezoek aan een echt landbouwbedrijf beter zou zijn. Menig ecoloog heeft moeite met de wijze waarop dieren op een kinderboerderij worden gehouden. Zij vinden dat het niets te maken heeft met natuurlijke ecosystemen. Kinderen zouden daardoor de natuur wel eens kunnen gaan zien als één grote dierentuin, waar naar believen uit geoogst kan worden. Hoe dan ook, feit blijft dat er in Europa meer dan 700 City Farms zijn, samen goed voor ongeveer 40 miljoen bezoeken per jaar. Welke andere educatieve voorzieningen kunnen bogen op zulke bezoekersaantallen ?
Wat maakt een kinderboerderij zo aantrekkelijk voor bezoekers ?
Het succes van een kinderboerderij stoelt op een aantal basiselementen :
Het gebouw ziet er vaak uit als een boerderij. Tenminste, dat vinden de meeste stadsmensen. De meeste bezoekers komen voor de dieren. Vaak worden er dieren van zeldzamere rassen gehouden. Het contact ermee is essentieel. In een dierentuin is dat niet mogelijk. De groene omgeving is ideaal voor recreatie.
Meestal is de kinderboerderij makkelijk te bereiken. Vaak is er een speeltuin of zijn er attractieve elementen zoals een zandbak of klimrekken of …
Op veel kinderboerderijen worden regelmatig publieksactiviteiten georganiseerd (feesten, themadagen, cursussen, opendeurdagen, …)
Een kinderboerderij is een zeer laagdrempelige ontmoetingsplek. Er is altijd wel iets om over te praten; de dieren, de kinderen of het weer. Voor veel mensen is de kinderboerderij een vraagbaak over huisdieren of planten.
Uiteraard zijn boevenstaande elementen soms in mindere mate aanwezig. Kinderboerderijen zijn immers zeer verscheiden. Zij variëren van dierenweides met schuilgelegenheid tot en met grote complexen met tal van voorzieningen. Wel brengen ze allemaal hun bezoekers in aanraking met dieren, met de natuur, met hun omgeving en met elkaar.
Wie zijn de bezoekers van kinderboerderijen en wat willen zij ?
Mensen hebben specifieke verwachtingen als zij naar de boerderij gaan. De één wil er iets doen.
Peuters en kleuters vinden het prachtig dingen te onderzoeken. Fantasie en werkelijkheid lopen bij hen door elkaar. Ze vergelijken hun eigen gedrag met dat van de dieren.
Wat oudere kinderen willen letterlijk en figuurlijk weten wat er achter of onder de dingen zit die ze observeren.
Vanaf de leeftijd van 9 à 10 jaar is de boerderijomgeving des te boeiender omdat je er iets mee kunt doen : een boom is om in te klimmen of een hut in de bouwen. Het verzorgen van dieren is hetzelfde als met je vriendje omgaan.
Vanaf de leeftijd van 11 à 12 jaar beginnen kinderen belangstelling te krijgen voor het gedrag van dieren. Ze zien dat biggen spelen, ganzen elkaar begroeten en de kloek haar kuikens verdedigt. Tieners hangen graag rond op hun eigen plekje waar ze privacy willen. Ze willen eigenlijk behandeld worden als volwassenen. Ze zijn wel geïnteresseerd in het gedrag van mens en dier.
Veel volwassenen komen naar de boerderij omdat ze kleine kinderen hebben of omdat ze er gewoon even uit willen.
Mensen met een verstandelijke handicap vinden op een boerderijproject ( bij een instelling of in een zorgboerderij) een zinvolle structurele daginvulling of willen er gewoon tot rust komen.
Natuur- en milieueducatie
Op een kinderboerderij moet niets en mag veel. Je verwacht er geen akelige dingen als vervuiling, bedreigde diersoorten of zure regen. Bezoekers komen voor hun plezier en als dat plezier vergald wordt door vermanende “educatie” zie je ze waarschijnlijk nooit meer terug.
Door de laagdrempelige en recreatieve sfeer staan jong en oud open voor nieuwe indrukken, informatie en communicatie. Dat maakt een kinderboerderij zeer geschikt voor educatie. Mensen raken geïnteresseerd in dieren en planten en leren er mee om te gaan. Zij worden zich van veel zaken bewust waardoor ze ook gaan nadenken over milieubewuste keuzes. Dat is natuur- en milieueducatie in optima forma !
Hoewel informatie en educatie sterk op elkaar lijken, is er toch een wezenlijk verschil. Met informatie verschaf je kennis. Met educatie wil je een gedragsverandering bewerkstelligen. Goede educatie is niet alleen afgestemd op leeftijd en niveau van de mensen die je wilt bereiken, maar ook op de wijze waarop mensen de kinderboerderij bezoeken. Individuele bezoekers komen zoals het hen uitkomt en scholen of verenigingen komen op afgesproken tijden.
Onderwijs
Veel boerderijen bieden een schoolprogramma. De nadruk daarbij ligt op “leren door te doen”. Dit kan op De Zonnegloed door de boerderij- en natuurklassen. De activiteiten worden meestal begeleid door een medewerker van de boerderij.
Boerderijbezoeken voor jonge kinderen zijn gebaseerd op hun belangstelling voor levende dieren. Konijnen en cavia’s zijn daarbij favoriet.
Die bewegen, maken geluid en voelen warm en zacht aan. De kinderen willen voeren en knuffelen. Bij deze leeftijdsgroep ‘leeft’ de ‘groene’ natuur nog niet echt, maar activiteiten als snuffelen en proeven blijven lang in hun herinnering hangen. Kinderen van 7 tot 13 jaar die opgezadeld worden met wereldwijde milieuproblemen raken van streek. Zij kunnen er immers niets aan veranderen. Zij willen iets tot stand brengen, ergens aan meehelpen.
Kaasmaken, broodbakken, dierverzorging, tuinieren, kompost maken sluiten hier goed op deze wens aan. Natuur- en milieueducatie moet vooral leuk zijn en niet te ver van hun bed.
Voor pubers houdt de belangstelling voor de kinderboerderij meestal op zodra er vriendjes en feestjes in beeld komen. (hoewel, er zijn ook andere …) Jaren later zie je ze weer : met hun eigen kinderen. Toch is het mogelijk ook pubers betrokken te houden bij de kinderboerderij. Als vrijwilliger of monitor bijvoorbeeld. Ze vinden het leuk om verantwoordelijkheid te dragen en geven graag leiding aan jongere kinderen. Een aantal kinderboerderijen stimuleert dit door onderdak te bieden aan groepen zoals de Rangers van het Wereld NatuurFonds, Kids for Animals of een Eco Kidsgroep of de kinderen van NME-jongeren.
De tijd dat volwassenen kinderen ‘leenden’ om een legitiem motief te hebben voor een bezoek aan de kinderboerderij, is voorbij.
Veel volwassenen hebben de weg naar de kinderboerderij al wel gevonden. Zij genieten van de dieren en de planten. Ze zien hoe er meer wordt omgegaan en steken daar onbewust veel van op.
Het aantal volwassenen op de boerderij neemt toe als er regelmatig iets voor volwassenen te doen is, zoals cursussen, lezingen en tentoonstellingen. De stap naar vrijwilligerswerk is van daaruit ook niet meer zo groot. Menige boerderijwinkel wordt gerund door vrijwilligers en veel volwassenen vinden het leuk een cursus op te zetten of een vakantieprogramma te organiseren.
Op veel kinderboerderijen worden regelmatig thematische open dagen en kleinere activiteiten georganiseerd. Er zijn veel mogelijkheden : het graan kan worden geoogst, gedorst, gemalen en verwerkt tot brood. Fruit kan verwerkt tot jam of sap. Er kan kaas en boter gemaakt worden van de melk van de koe of de giet. Er is voor iedereen wel iets te doen, te beleven of te bekijken. Zo worden bezoekers van alle leeftijden er op hun eigen niveau bij betrokken. Dat schept een band. Bijkomend voordeel van de kinderboerderijen is de publiciteit rond de activiteiten. De door de zonnegloed geörganiseerde jaarlijkse kinderboerderijweekend of opendeurdagen leidt telkens tot grote bezoekersaantallen.
Op een kinderboerderij kunnen bezoekers zien hoe dieren verzorgd moeten worden. Ook op milieugebied valt er één en ander op te steken. Op veel kinderboerderijen wordt gebruik gemaakt van zonne-energie en wordt er afval gescheiden.
Er wordt gebruik gemaakt van compostbakken. Op een kinderboerderij zie je hoe mooi een wilde tuin kan zijn.
Kinderen staan vaak te popelen om mee te helpen, met name bij de verzorging van de dieren. Heel veel volwassenen beleven veel voldoening aan het werk dat zij als vrijwilliger op de boerderij verzetten. Iedere helper is er bij betrokken. Ze leren waar hun voedsel vandaan komt, hoe kwetsbaar het boerenbestaan is en hoe afhankelijk planten zijn van zon en water. Zij ervaren als het ware aan den lijve dat ook zijzelf deel uitmaken van deze levenscyclus.
Kinderboerderij van de toekomst
Onze samenleving verandert in een snel tempo. De kinderboerderij verandert mee.
Langzaam is het besef doorgedrongen dat de kwaliteit van onze toekomst alles te maken heeft met de mate waarin we er samen in slagen om een duurzame samenleving te creëren. De kinderboerderij, zo nadrukkelijk met de directe leefomgeving verbonden, is de plek bij uitstek om de burgers bij de ombouw naar een duurzame samenleving te betrekken.
De veroudering van de bevolking neemt toe. Het aantal jonge gezinnen neemt steeds maar af.
Kinderboerderijen zullen een nog grotere rol gaan spelen bij de vrijetijdsbesteding. Ook het aantal gepensioneerden en verbroegde uittreders zal groter zijn dan nu het geval is. Veel van die mensen zullen willen blijven deelnemen aan de samenleving. Middels opleiding, vorming en training zal tegemoet gekomen worden aan de wensen van de moderne vrijwilliger, waardoor een kinderboerderij nog meer hoogwaardige activiteiten zal kunnen ontplooien.
Gezondheid en welzijn voor mens en dier hebben gevoelsmatig te maken met de natuur. Ook een kinderboerderij wordt geassocieerd met de natuur en het buitenleven en derhalve met gezondheid. Zaken als gezonde voeding, een gezonde levensstijl en respectvol omgaan met het leven zullen nog meer via kinderboerderijen naar de burger gepromoot worden.
Kinderboerderijen gaan hoe langer hoe meer samenwerken met andere organisaties.
Samenwerking biedt veel mogelijkheden om iets te bereiken. Daarnaast zal er op de kinderboerderij nog meer te zien en te beleven zijn.
Te denken valt aan samenwerking met groene organisaties zoals natuurpunt, een bijenvereniging, velt, een volkstuinvereniging of een wereld winkel ...
Slot
De kinderboerderij van de 21ste eeuw heeft alles mee om uit te groeien tot een voorziening met een zeer breed pakket aan mogelijkheden en activiteiten om het maatschappelijk belang te dienen in een samenleving waarin de begrippen duurzaamheid en milieubesef steeds belangrijker worden. De kinderboerderij is meer dan een verzameling dieren in een wei.
Het concept kinderboerderij is vaak ingekrompen tot een soort commercieel uitgebate locatie rond een artificieel dierenpark dat met een boerderij geen uitstaans meer heeft.
Ons project ziet de dingen
veel breder. Er is enerzijds ons pedagogisch project naar de scholen en jeugdverenigingen toe, waarbij we het authentieke contact van de stadskinderen met het boerderijgebeuren willen bewerkstelligen.
Anderzijds is onze doelgroep ook de volwassen bevolking : de gezinnen, de stadsmensen ook mensen van het platteland die bij ons terecht kunnen voor een bezoekje, informatie over voedsel en duurzame landbouw, energiebesparing of nog voor een praktische cursus broodbakken, kaas maken enz. … of gewoon om de handen uit de mouwen te steken en te helpen met het vele werk.
Er zijn ook heel wat jongeren en jonge volwassenen die een actieve ervaring op De Zonnegloed ten nutte kunnen maken in hun professionele activiteit, zoals toekomstige leerkrachten, sociaal assistenten, vormingswerkers, mensen uit de zorgsector en de meest aanwezigen zijn de jongeren die opleiding dierenzorg volgen. De stagemogelijkheid die wij hen op De Zonnegloed bieden opent ook deuren naar internationale contacten. Zo hebben wij af en toe voor een periode van 11 maanden, een buitenlandse stagiaire in ons midden.
